این دستی است که آتش جهنم هرگز آن را درک نخواهد کرد

۱۳-سبک زندگی دینی در سیره نبوی / تبلیغ و ترویج ارزش ها، استفاده از فرصت ها

حضرت محمد صلّى ‏اللّه علیه و آله با توجه به اهمیت کار و تلاش، ضمن سفارش به فعالیت و تلاش افراد مختلف در سطح جامعه، با تجلیل از مقام کارگران و صاحبان حرفه، به ترویج آن مبادرت می ­نمودند…

*******************************************************************

پدید آورنده: سید علی شاهچراغی

دسته بندی: خطبه

سبک زندگی دینی در سیره نبوی

تبلیغ و ترویج ارزش ‏ها، استفاده از فرصت ‏ها

۲۶- اصل تبلیغ و ترویج ارزش ­ها

انسان فطرتاً علاقه‏ مند است از شخصیت با ارزش و پسندیده ‎‏ای برخوردار باشد و ارزش‏ ها و فضایل را  کسب نماید. این میل و گرایش در آدمی به گونه ­ای است که حتی اگر این ویژگی‏ ها را در فرد دیگری مشاهده کند، شادمان می ‏گردد و او را مورد تشویق قرار می ‏دهد.

البته شناخت و تفکیک بین ارزش­ های راستین و دروغین اجتماع، مطلب مهمی است که باید از منبعی معتبر هم ‏چون قرآن کریم گرفته شود؛ در این کتاب جاویدان، تقوی، علم، جهاد در راه خدا، انفاق، سبقت در کار خیر و… از فضایل معرفی و گرایش به پُست، مقام، ثروت و … مورد نهی قرار گرفته است.

ترویج ارزش ‏ها و مقابله با انحرافات، روش پیامبر (ص)

از ویژگی‏ های ممتاز شخصیت نبی اعظم صلّى ‏اللّه علیه و آله اهتمام خاص آن‏ حضرت به ترویج و تبلیغ خصلت‏ های ممدوح و ارزش ‏های والا در سطح جامعه و نیز مبارزه با امور باطل و انحرافات است که با سخنان فراوان و نیز برخورد مداوم خویش بر آن تأکید نموده ‏اند. امام مجتبی علیه ­السلام نسبت به این ویژگی ممتاز پیامبر صلی ‏الله علیه و آله می ‏فرماید:

«كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص‏ وَ يَسْأَلُ النَّاسَ عَمَّا فِي النَّاسِ وَ يُحَسِّنُ الْحَسَنَ وَ يُقَوِّيهِ وَ يُقَبِّحُ الْقَبِيحَ وَ يُوهِنُهُ وَ لَا يَقْصُرُ عَنِ الْحَقِّ وَ لَا يَجُوزُه‏»[۱]

«پیامبر صلوات ‏الله علیه و آله از مردمان درباره آن ‏چه ميان ايشان مى ‏گذشت، مى ‏پرسيد، پس كار نيك را نيك مى ‏شمرد و تشويق مى ‏كرد، و كار زشت را زشت معرفى مى ‏كرد و به نكوهش مى ‏پرداخت‏ و هرگز درباره ‏ی حق کوتاهی نمی ‌کرد و از آن تجاوز نمی ‌نمود»

آن ‏چه در ادامه می‏ آید شواهدی است از این خصلت والا و ارزشمند پیامبر صلوات ‏الله علیه و آله:

  • مبارزه با نژاد پرستی و قبیله‏ گرایی

از عقاید باطلی که مردم در عصر جاهلیت به آن مبتلا بوده ‏اند، برتری خویش بر رنگین پوستان و نیز قبیله ‏گرایی‏ های موهوم و بی اساس بوده است؛ انحرافی که موجب ‏گردید، پیامبر صلوات ‏الله علیه و آله قاطعانه با آن برخورد نمایند.

«نزلت حين أمر النبي عليه السلام بلالا رضى اللّه عنه ليؤذن بعد فتح مكة فعلا ظهر الكعبة فأذن فقال عتاب بن أسيد و كان من الطلقاء الحمد للّه الذي قبض ابى حتى لم ير هذا اليوم و قال الحارث بن هشام اما وجد رسول اللّه سوى هذا الغراب يعنى بلالا»[۲]

«پس از فتح مکه، وقتی پیامبر اکرم صلّى ‏اللّه علیه و آله دستور دادند، اذان گفته شود، بلال بر پشت بام کعبه رفته و اذان گفت. در این هنگام عتاب بن اسید که از آزادشدگان بود، گفت: شکر خدا را می ‏کنم که پدرم از دنیا رفت و چنین روزی را ندید. حارث بن هشام نیز گفت: آیا رسول الله صلّى ‏اللّه علیه و آله غیر از این کلاغ سیاه کسی را پیدا نکرد. در این هنگام آیه‏­ (سیزدهم سوره­ی حجرات) نازل گردید و بر این فکر خرافی و ضد ارزشی خط بطلان کشید:

«يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ»[۳]

«اى مردم ما شما را از مرد و زنى آفريديم و شما را ملت، ملت و قبيله، قبيله گردانيديم تا با يكديگر شناسايى متقابل حاصل كنيد؛ در حقيقت ارجمند ترين شما نزد خدا پرهيزکارترين شماست؛ بى ‏ترديد خداوند، داناى آگاه است»

جابر بن عبدالله انصاری نیز نقل می ­کند:

«خطبنا رسول الله صلى الله عليه و سلم في وسط أيام التشريق خطبة الوداع فقال يا أيها الناس الا ان ربكم واحد ألا أن أباكم واحد ألا لا فضل لعربي على عجمي و لا لعجمي على عربي و لا لأسود على أحمر و لا لأحمر على أسود الا بالتقوى إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُم»[۴]

«پیامبر صلّى اللّه علیه و آله در سرزمین منی در وسط ایام تشریق در خطبه‏ ی وداع فرمودند: پروردگار شما یکى است و پدر شما یکى؛ هیچ عربى را بر هیچ عجمى برترى نیست و هیچ عجمى را بر هیچ عربى و هیچ سیاهى را بر هیچ گندم ‏گونى و هیچ گندم ‏گونى را بر هیچ سیاهى، مگر به تقوا. گرامی ‌ترین شما نزد خداوند با تقوا ترین شماست»

هم‏ چنین از پیامبر صلّى اللّه علیه و آله نقل گردیده است که خطاب به بنی هاشم فرمودند:

«يا بنى هاشم لا يأتينى الناس بأعمالهم و تأتونى بانسابكم»[۵]

«ای بنی هاشم نکند که مردم در روز قیامت با اعمال ­شان به سراغ من بیایند و شما با انساب و پیوند خویشاوندی ‏تان»

  • گرامی­ داشت مقام حافظان و قاریان قرآن

در غزوه احد، پیامبر صلّى اللّه علیه و آله به منظور ارج نهادن به مقام حافظان و حاملان قرآن، دستور دادند، ابتدا پیکر شهیدانی دفن گردد که سوره ‏های بیشتری از قرآن را در حفظ داشته‏ اند:

«قال الواقدي و قال لأهل القتلى احفروا و أوسعوا و أحسنوا و ادفنوا الاثنين و الثلاثة في القبر و قدموا أكثرهم قرآنا»[۶]

«واقدی می ­گوید: پیامبر صلّى اللّه علیه و آله فرمودند: قبرها را به صورت وسیع، عمیق و خوب حفر کنید، و دو نفر و سه نفر را در یک قبر دفن کنید و کسی را که قرآن بیشتری را از حفظ داشته است، در دفن مقدم نمایید»

هم ­چنین در خصوص شرائط امام جماعت از آن حضرت صلوات ‏الله علیه و آله نقل شده است که فرمودند:

«لیصل بکم اکثرکم جمعا او اخذا للقرآن»[۷]

«کسی امامت جماعت را بر عهده گیرد که قرآن بیش ­تری را حفظ کرده و یا فرا گرفته است»

سهل بن سعد نیز روایت کرده است که پیامبر صلی ‏الله علیه و آله گاهی از افراد می پرسیدند:

«ما ذا معك من القرآن قال كذا و كذا و سورة البقرة فقال أخرجوا و هذا عليكم أمير قالوا يا رسول الله ص هو أحدثنا سنا قال معه سورة البقرة»[۸]

«فلانی چه داری؟ می­ گفت: چنین و چنان و سوره ­ی بقره. می ­فرمودند: آیا نزد تو سوره‏ ی بقره است؟! می ‌گفت: بله. سپس آن حضرت خطاب به مسلمانان می­ فرمود: بروید که او امیر و فرمانده­ شماست. بعضی اعتراض می کردند که این فرد جوان است! اما ایشان می فرمود: سوره بقره با اوست»

ماجرا و روایت دیگری نیز نقل گردیده است که شاهد خوبی بر اهتمام آن‏حضرت صلوات‏ الله علیه و آله نسبت به ترویج وگسترش فرهنگ قرآنی در سطح جامعه می ‏باشد:

«روى سهل بن سعد الساعدي أنّ امرأة أتت النبي عليه السّلام، فقالت: يا رسول اللَّه انّي قد وهبت نفسي لك، فقامت قياما طويلا، فقام رجل فقال: يا رسول اللَّه زوجنيها إن لم يكن لك فيها حاجة، فقال رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله و سلم: هل عندك من شي‏ء تصدقها إيّاه؟ فقال: ما عندي إلا إزاري هذا، فقال النبيّ عليه السّلام: إن أعطيتها إيّاه جلست و لا إزار لك، فالتمس شيئا، فقال: ما أجد شيئا، فقال له رسول اللَّه: هل معك من القرآن شي‏ء؟ قال: نعم سورة كذا و سورة كذا، و سماهما، فقال رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله: قد زوجتكها بما معك من القرآن»[۹]

«سهل بن سعد ساعدی نقل می ­کند: زنی خدمت پیامبر صلّى ­اللّه علیه و آله آمد و گفت: ای پیامبر خدا من خویشتن را به شما هدیه می کنم. آن زن، زمانی طولانی منتظر جواب پیامبر صلّى ­­اللّه علیه و آله ماند؛ در این هنگام مردی عرضه داشت: یا رسول اللَّه اگر شما با او ازدواج نمی ­کنید، این زن را به عقد من در آورید. پیامبر صلّوات ‏اللّه علیه و آله فرمودند: آیا چیزی داری که مهریه ‏اش قرار دهی؟ مرد گفت: به خدا سوگند، جز این ردا چیزی ندارم. پیامبر فرمودند: اگر آن را به همسرت بدهی، خود بدون ردا می ‏مانی؟! حال بگو آیا چیزی از قرآن آموخته ‏ای؟ مرد گفت: آری یا رسول الله، سوره فلان و فلان. پیامبر فرمودند: من این زن را به ازدواجت درآوردم، به شرط آن­ که آن­چه را از قرآن می ‏دانی، به عنوان مهریه به او بیاموزی»

  • گرامی ‏داشت مقام کارگران

حضرت محمد صلّى ‏اللّه علیه و آله با توجه به اهمیت کار و تلاش، ضمن سفارش به فعالیت و تلاش افراد مختلف در سطح جامعه، با تجلیل از مقام کارگران و صاحبان حرفه، به ترویج آن مبادرت می ­نمودند.

ابن عباس از میزان اهتمام رسول خدا صلوات ‏الله علیه و آله به کار و فعالیت مسلمانان این ‏گونه نقل می ‏کند:

«كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ص إِذَا نَظَرَ إِلَى الرَّجُلِ فَأَعْجَبَهُ فَقَالَ هَلْ لَهُ حِرْفَةٌ فَإِنْ قَالُوا لَا قَالَ سَقَطَ مِنْ عَيْنِي قِيلَ وَ كَيْفَ ذَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ حِرْفَةٌ يَعِيشُ بِدِينِه‏»[۱۰]

«هنگامى که‏ پیامبر صلّى ‏اللّه علیه و آله از کسى خوشش مى ‏آمد، مى‏ پرسید: کارش چیست؟ اگر مى‏ گفتند: کارى ندارد، مى ‏فرمود: از چشمم افتاد!، اگر می ‏پرسیدند: چرا؟! مى ‏فرمود: مؤمن اگر بدون شغل باشد، دین خود را مایه ‏ی ارتزاق و امرار معاش ‏قرار مى ‏دهد»

 از انس بن مالك نیز نقل گردیده است:

«إنَّ رَسولَ اللّه صلى الله عليه و آله لَمّا أقبَلَ مِن غَزوَةِ تَبوكَ استَقبَلَهُ سَعدٌ الأَنصارِيُّ ، فَصافَحَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه و آله ، ثُمَّ قالَ لَهُ: ما هذَا الَّذی أكتَبَ يَدَيكَ ؟ قالَ: يا رَسولَ اللّه ، أضرِبُ بِالمَرِّ وَالمِسحاةِ فَاُنفِقُهُ عَلى عِيالی . فَقبَّلَ يَدَهُ رَسولُ اللّه صلى الله عليه و آله ، وقالَ : هذِهِ يَدٌ لاتَمَسُّهَا النّارُ أبَدا»[۱۱]

«هنگامی كه رسول خدا صلّى ‏اللّه علیه و آله از جنگ تبوك بازگشتند، سَعد انصارى به پيشواز وى آمد. آن حضرت پس از آن كه دست او را فشرد، به وى فرمود: به چه سبب دستانت اين گونه سخت و زبر شده است؟ گفت: اى رسول خدا، بيل می ‏زنم و طناب می ‏كشم و خرج خانواده ‏ام مى ‏كنم. رسول خدا صلّى ‏اللّه علیه و آله دست وى را بوسيده و فرمودند: اين دستى است كه هرگز آتش به آن نمى ‏رسد»

هم ­چنین می ­فرمودند:

«ما بَعَثَ اللَّه نَبِيًّا إِلّا رَاعِيَ غَنَمٍ، قالُوا: و أَنْتَ يا رَسُولَ اللَّه؟ قالَ: و أَنا كُنْتُ أَرْعَاهَا على قَرَارِيطَ لأَهْلِ مَكَّة»[۱۲]

«خداوند پیامبری نفرستاد جز این­ که گوسفند چرانی می ‏کرد. اصحاب عرض کردند: شما نیز ای رسول خدا؟ فرمود: آری، من نیز برای اهل مکه در برابر چند قیراط، گوسفند چراندم»

  • گرامی ­داشت مقام بخشندگان

تبلیغ و تبیین جایگاه صفت پسندیده‏ ی سخاوت از دیگر اموری است که نبی مکرم صلی ­الله علیه و آله با تجلیل از مقام افرادی که دارای این ویژگی بوده ­اند، به آن اقدام نموده ‏اند؛ امام باقر عليه ‏السّلام در این ‏رابطه می ‏فرمایند:

«أُتِيَ النَّبِيُّ ص بِأُسَارَى فَأَمَرَ بِقَتْلِهِمْ وَ خَلَّى رَجُلًا مِنْ بَيْنِهِمْ فَقَالَ الرَّجُلُ كَيْفَ أَطْلَقْتَ عَنِّي فَقَالَ أَخْبَرَنِي جَبْرَئِيلُ عَنِ اللَّهِ أَنَّ فِيكَ خَمْسَ خِصَالٍ يُحِبُّهَا اللَّهُ وَ رَسُولُهُ الْغَيْرَةَ الشَّدِيدَةَ عَلَى حَرَمِكَ وَ السَّخَاءَ وَ حُسْنَ الْخُلُقِ وَ صِدْقَ اللِّسَانِ وَ الشَّجَاعَةَ فَلَمَّا سَمِعَهَا الرَّجُلُ أَسْلَمَ وَ حَسُنَ إِسْلَامُهُ وَ قَاتَلَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ص حَتَّى اسْتُشْهِد»[۱۳]

«چند اسير را نزد پيامبر صلّى ‏اللّه علیه و آله آوردند، حضرت دستور قتل آنان را داد؛ اما يكى از ايشان را جدا کرده و آزاد نمود. آن مرد پرسید: چرا من را آزاد كردید؟ حضرت فرمود: جبرئيل علیه ‏السّلام از طرف خدا به من خبر داد كه تو پنج خصلت دارى كه خدا و رسول خدا آن را دوست مى ‏دارند؛ تو نسبت به خانواده‏ ات به شدت غيرت‏‏ مند هستى، سخاوت‏ مند و خوش خلقى، راست ‏گو و شجاع هستی. آن مرد كه اين سخن را شنيد مسلمان شد و اسلامش نيكو گرديد و همراه پيامبر صلّى ‏اللّه علیه و آله در جهاد شرکت نمود تا شهيد شد»

هم­ چنین در سال نهم هجرت، پس از شکست قبیله طیّ و گریختن عدی بن حاتم، از سرشناسان این قوم به شام و اسارت گروهی از مردان و زنان، از جمله سفانه، دختر عدی و اسکان ایشان در نزدیکی مسجد، پیامبر صلّى اللّه علیه و آله، روزی برای دیدن اسرا تشریف آوردند که از بین ایشان، سفانه دختر حاتم طایی از جایش برخاسته و این جملات را بر زبان جاری ساخت:

«فإنّي بنت سيّد قومي و إنّ أبي كان يحمي الذمار، و يفكّ العاني، و يشبع الجائع، و يطعم الطعام، و يفشي السلام، و لم يردّ طالب حاجة قطّ أنا ابنة حاتم طي‏ء، فقال النبيّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: يا جارية هذه صفة المؤمنين حقّا لو كان أبوك مسلما لترحّمنا عليه خلّوا عنها فإنّ أباها كان يحبّ مكارم الأخلاق، و إنّ الله يحبّ مكارم الأخلاق»[۱۴]

من دختر رئيس قوم خود هستم. پدرم پناهندگان را حمايت مي ‏نمود؛ اسيران را آزاد مي ‏کرد و گرسنگان را سير مي ‏نمود، و به مردم غذا می ‏داد. آشکارا و بلند سلام می ‏کرد و هیچ درخواست کننده ­ای را رد نمی ­کرد. من دختر حاتم طائي هستم. پیامبر صلوات ‏اللّه علیه و آله پس از شنیدن سخنان او گفتند: این صفاتی را که ذکر کردی از صفات مؤمنان راستین است؛ اگر پدرت مسلمان بود، او را احترام می ‏کردیم. سپس فرمودند: او را رها کنيد که پدرش مکارم اخلاق را دوست مي ­دارد و همانا خداوند مکارم اخلاق را دوست دارد»

سفانه را آزاد کرده و خرج سفرش را پرداختند و او را با فرد مطمئنی به شام فرستادند.

هم‎ چنین از امام صادق علیه ­السلام نقل گردیده است:

«أَتَى رَسُولَ اللَّهِ ص وَفْدٌ مِنَ الْيَمَنِ وَ فِيهِمْ رَجُلٌ كَانَ أَعْظَمَهُمْ كَلَاماً وَ أَشَدَّهُمْ اسْتِقْصَاءً فِي مُحَاجَّةِ النَّبِيِّ ص فَغَضِبَ النَّبِيُّ ص حَتَّى الْتَوَى عِرْقُ الْغَضَبِ بَيْنَ عَيْنَيْهِ وَ تَرَبَّدَ وَجْهُهُ وَ أَطْرَقَ إِلَى الْأَرْض‏ فَأَتَاهُ جَبْرَئِيلُ ع فَقَالَ رَبُّكَ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ وَ يَقُولُ لَكَ هَذَا رَجُلٌ سَخِيٌّ يُطْعِمُ الطَّعَامَ فَسَكَنَ عَنِ النَّبِيِّ ص الْغَضَبُ وَ رَفَعَ رَأْسَهُ وَ قَالَ لَهُ لَوْ لَا أَنَّ جَبْرَئِيلَ أَخْبَرَنِي عَنِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ أَنَّكَ سَخِيٌّ تُطْعِمُ الطَّعَامَ لَشَرَدْتُ بِكَ وَ جَعَلْتُكَ حَدِيثاً لِمَنْ خَلْفَكَ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ وَ إِنَّ رَبَّكَ لَيُحِبُّ السَّخَاءَ فَقَالَ نَعَمْ فَقَالَ إِنِّي أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَا رَدَدْتُ مِنْ مَالِي أَحَدا»[۱۵]

«عده‏ ای از یمن بر پیامبر صلّى ‏اللّه علیه و آله وارد شدند. در میان ایشان مردی بود که سخنگوی جمع بود، اما با سخنان درشت خویش، پیغمبر صلّى ‏اللّه علیه و آله را مورد خطاب قرار می­ داد تا جایی که آن حضرت از سخنان نابجا و زشت او خشمگین شده و عرق خشم بین چشم­ های پیامبر را گرفته و رنگ چهره‏­ ی ایشان تغییر کرد؛ اما سر مبارک را به زیر انداخته و به زمین نگاه می ­کردند. در این هنگام جبرئیل نازل شده و عرضه داشت: پروردگارت سلام رسانده و می ­گوید: این مرد سخاوتمندی است که مردم را ضیافت می ­کند. تا پیامبر این مطلب را شنیدند، خشم­ شان فرو نشست و سر برداشته، فرمودند: اگر نه این بود که جبرئیل از طرف پروردگارم خبر داد که تو مرد سخاوتمندی هستی و طعام به مردم می ­دهی، چنان تو را طرد کرده و می ‏راندمت که داستانت برای آیندگان عبرت می‏ گردید. مرد عرض کرد: آیا پروردگارت سخاوت را دوست دارد؟! حضرت جواب دادند: آری. مرد نیز گفت: من شهادت می ‏دهم که خدایی جز خدای یگانه نیست و همانا تو رسول خدا هستی؛ قسم به آن خدائی که تو را به حق مبعوث نموده است، تا کنون کسی را از مال خود مأیوس نکرده ‏ام»

  • گرامی ­داشت مقام والدین

در سیره نبی بزرگوار اسلام صلوات ‏الله علیه و آله تبلیغ و ترویج حرمت والدین، با گرامی ‏داشت مقام افرادی که به این وظیفه ‏ی خطیر عمل می‏ نمودند، از جایگاه ویژه ‏ای برخوردار می ‏باشد؛ امام صادق علیه ‏السلام در این خصوص می ‏فرماید:

«إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ص أَتَتْهُ أُخْتٌ لَهُ مِنَ الرَّضَاعَةِ فَلَمَّا أَنْ نَظَرَ إِلَيْهَا سُرَّ بِهَا وَ بَسَطَ رِدَاءَهُ لَهَا فَأَجْلَسَهَا عَلَيْهِ ثُمَّ أَقْبَلَ يُحَدِّثُهَا وَ يَضْحَكُ فِي وَجْهِهَا ثُمَّ قَامَتْ فَذَهَبَتْ ثُمَّ جَاءَ أَخُوهَا فَلَمْ يَصْنَعْ بِهِ مَا صَنَعَ بِهَا فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ صَنَعْتَ بِأُخْتِهِ مَا لَمْ تَصْنَع‏ بِهِ وَ هُوَ رَجُلٌ فَقَالَ لِأَنَّهَا كَانَتْ أَبَرَّ بِأَبِيهَا مِنْه‏»[۱۶]

«روزی خواهر رضاعی پیامبر به دیدار ایشان آمد. هنگامی که دیدگان مبارک رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله به خواهرش افتاد، خوشحال شد و عبایش را برای او گستراند و خواهر را بر روی آن نشانید. سپس با ایشان نشستند و مشغول سخن گفتن شدند و به هنگام صحبت کردن به روی او می ­خندیدند. پس از آن ‏که گفت‏ و گو به اتمام رسید و خواهرشان از آن مکان رفت، برادر رضاعی پیامبر صلّى ‏اللّه علیه و آله به دیدار ایشان آمد. آن ­حضرت با برادرشان، همانند خواهر رفتار نکرده و به اندازه­ ی خواهرشان به او محبت و احترام نکردند. اصحاب عرض کردند: یا رسول الله صلّى ‏اللّه علیه و آله چرا محبت و احترامی که به خواهر روا داشتید، به برادر نکردید، در حالی که او مرد بود؟! پیامبر صلّوات ‏اللّه علیه و آله فرمودند: به این دلیل که او (خواهر) نسبت به پدرش مهربان ­تر و نیکوکارتر بود»

۲۷ – اصل استفاده از فرصت­‏ ها

انسان­ ها در برابر فرصت ­های پیش روی خویش به چند گروه تقسیم می­ شوند:

گروهی فرصت ­طلبند و علاقه دارند از همه‏ ی امکانات موجود به نفع خویش بهره گیرند و هرگز به دیگران فکر نمی ‏کنند.

گروه دیگر فرصت ­سوزند، یعنی برای بهره‏ گیری از فرصت­ دنیا نه به خود می ‌اندیشند و نه به دیگران و نه به فکر بهره ‏ی دنیوی ‏اند و نه در پی آخرت. فرصت­ ها نیز در مقابل دیدگان‌‌ این افراد می ‌آیند و سپری می‏ شوند، همان ‏گونه که ابر بهاری می ‏گذرد:

«الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَاب‏»[۱۷]

«فرصت به مانند ابر گذرا مى ‏گذرد»

این افراد، هیچ ­گاه نگران از دست رفتن فرصت­ ها و غیر قابل جبران بودن آن ­ها نمی ­شوند.

گروهی نیز هستند که فرصت ­سازند و از کوچک ­ترین موقعیت ­های پیش آمده، بیش ‌ترین بهره را می ­برند و آن­ را به راحتی از دست نمی ­دهند.

اما گروه چهارم، افرادی هستند که از دسته سوم نیز آگاه ‏تر و از کمال بیش ­­تری برخوردار هستند؛ این گروه نه تنها فرصت ­طلب نبوده، فرصت ­سوزی ندارند و از فرصت ­ها بهره می ­گیرند، بلکه تلاش می‏ کنند تا بحران­ ها را تبدیل به فرصت نمایند و اجازه نمی ‏دهند که سختی‏ و دشواری ‏های زندگی، برای ایشان و یا اطرافیان ‏شان، تبدیل به مصیبتی بزرگ و خسارتی عظیم گردد. نمونه ­ی کامل و بارز این چنین افرادی، انبیاء علیهم ‏السّلام و جانشینان پیامبران الهی می ­باشند.

در سیره رسول اعظم صلّى اللّه علیه و آله و سلّم نیز شاهد نمونه ­های فراوانی از بهره‏ گیری از فرصت‏ ها و استفاده از لحظات سخت و دشوار و تبدیل آن به فرصتی مفید هستیم که الگویی ارزنده برای مبلغان و دعوت کنندگان به مسیر هدایت می ­باشد.

  • استفاده از فرصت و بیان رحمانیت خداوند متعال

از خلیفه‏ ی دوم نقل گردیده است:

«قُدِمَ على النبيّ صَلَی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ بِسَبِيٍّ فإذا امرأةٌ مِن السَّبِيِّ تَسعى إذ وَجَدَت صَبيّا في السَّبِيِّ أخَذَتهُ فَألصَقَتهُ بِبَطنِها و أرضَعَتْهُ، فقالَ لنا النبيُّ صَلَی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ: «أ تَرَونَ هذِه طارحَةً وَلَدَها في النارِ؟» قلنا : لا و هِي تَقدِرُ عَلى أن لا تَطرَحَهُ، فقالَ: اَللّه ُ أرحَمُ بعِبادِهِ مِن هذِهِ بوَلَدِها»[۱۸]

«عدّه ‏اى از اسرا را نزد پيامبر صلّى اللّه علیه و آله و سلّم آوردند. زنى از اسيران وقتی چشمش به كودكى اسير افتاد، به سویش دويد و او را در آغوش گرفته و شير داد. پيامبر صلّى ‏اللّه علیه و آله و سلّم به اصحاب فرمود: آيا به نظر شما اين زن حاضر است كودك خود را در آتش افكند؟ گفتیم: خير، تا قدرت داشته باشد اين كار را نمى كند. پيامبر فرمودند: خداوند نسبت به بندگان خود مهربان ­تر از اين مادر نسبت به فرزند خویش است»

  • استفاده از فرصت و تربیت اصحاب

عبدالله بن مسعود نقل می ­کند:

«صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ لَيْلَةً صَلَاةَ الْعِشَاءِ فَقَامَ رَجُلٌ مِنْ بَيْنِ الصَّفِّ فَقَالَ: يَا مَعَاشِرَ الْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِ أَنَا رَجُلٌ غَرِيبٌ فَقِيرٌ وَ أَسْأَلُكُمْ فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ فَأَطْعِمُونِي فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ: «أَيُّهَا الْحَبِيبُ! لَا تَذْكُرِ الْغُرْبَةَ فَقَدْ قَطَعْتَ نِيَاطَ قَلْبِي أَمَّا الْغُرَبَاءُ فَأَرْبَعَةٌ» قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ! مَنْ هُمْ؟ قَالَ صَلَی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ: «مَسْجِدٌ ظَهْرَانَيْ قَوْمٍ لَا يُصَلُّونَ فِيهِ وَ قُرْآنٌ فِي أَيْدِي قَوْمٍ لَا يَقْرَءُونَ فِيهِ وَ عَالِمٌ بَيْنَ قَوْمٍ لَا يَعْرِفُونَ حَالَهُ وَ لَا يَتَفَقَّدُونَهُ وَ أَسِيرٌ فِي بِلَادِ الرُّومِ بَيْنَ الْكُفَّارِ لَا يَعْرِفُونَ اللَّهَ» ثُمَّ قَالَ صَلَی اللهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ: «مَنِ الَّذِي يَكْفِي مَئُونَةَ هَذَا الرَّجُلِ فَيُبَوِّئَهُ اللَّهُ فِي الْفِرْدَوْسِ الْأَعْلَى» فَقَامَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ عَلَیهِ­السَلامُ وَ أَخَذَ بِيَدِ السَّائِل‏.»[۱۹]

«یک شب وقتی رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله نماز عشاء را خواندند؛ شخصی در بین صفوف از جا برخاسته و گفت: ای مهاجرین و انصار، من مردی غریب هستم و نیازمند و محتاج به کمک می ‏باشم. در مسجد رسول خدا صلوات ‏الله علیه و آله از شما می­ خواهم تا به من غذایی بدهید. پیامبر صلّى ‏اللّه علیه و آله بلافاصله برخاسته و فرمودند: ای دوست، از غربت سخن مگو که بند قلبم را گسستی؛ غریبان، چهار گروهند. اصحاب پرسیدند: این چهار گروه چه کسانی هستند؟ فرمودند: مسجدی که همسایگانش در او نماز نخوانند، قرآنی که در خانه ­ای باشد و او را نخوانند، عالمی که در میان مردم باشد و او را نشناسند و به او مراجعه نکنند و اسیری که در سرزمین روم به دست کفار خدا­ نشناس گرفتار شده باشد. سپس ادامه دادند: چه کسی نیاز او را برطرف می کند تا خداوند در فردوس اعلی جایش دهد. پس امیرالمؤمنین علیه ­السلام برخاسته و دست سائل را گرفتند»

ابو هریره نیز به ماجرایی دیگر اشاره می ‏کند:

«و جاءه أعرابيّ يوما يطلب منه شيئا فأعطاه صلّى الله عليه و آله و سلّم ثمّ قال له: أحسنت إليك فقال الأعرابيّ: لا و لا أجملت، قال: فغضب المسلمون و قاموا إليه فأشار إليهم أن كفّوا ثمّ قام و دخل منزله و أرسل إلى الأعرابيّ و زاده شيئا، ثمّ قال صلّى الله عليه و آله و سلّم: أحسنت إليك؟ فقال الأعرابيّ: نعم فجزاك الله من أهل و عشيرة خيرا، فقال له النبيّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: إنّك قلت ما قلت و في نفس أصحابي شي‏ء من ذلك فإن أحببت فقل بين أيديهم ما قلت بين يدي حتّى يذهب من صدورهم ما فيها عليك، قال: نعم، فلمّا كان من الغد أو من العشيّ جاء فقال النبيّ صلّى الله عليه و آله و سلّم: إنّ هذا الأعرابيّ قال ما قال، فزدناه فزعم أنّه رضي لذلك، فقال الأعرابيّ: نعم فجزاك الله من أهل و عشيرة خيرا، فقال صلّى الله عليه و آله و سلّم: إنّ مثلي و مثل هذا الرّجل الأعرابيّ كمثل رجل كانت له ناقة شردت عليه فاتبعها النّاس فلم يزيدوها إلّا نفورا فناداهم صاحب الناقة خلّوا بيني و بين ناقتي فإنّي أرفق بها و أعلم، فتوجّه إليها صاحب الناقة بين يديها فأخذ لها من قمام الأرض فردّها هونا هونا حتّى جاءت و استناخت و شدّ عليها رحلها و استوى عليها، و إنّي لو تركتكم حيث قال الرّجل ما قال، فقتلتموه دخل النّار»[۲۰].

«روزى مردى باديه نشين نزد رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله آمد و از ايشان چيزى خواست. رسول خدا نیز به او چيزى بخشيدند. سپس فرمودند: آیا به تو احسان كردم؟ آن مرد جواب داد: خير، احسان نكردى! راوى مى ‏گويد: در اين هنگام مسلمانانی که در کنار رسول خدا صلّى ‏اللّه علیه و آله بودند، خشمگين شده و به سویش خيز برداشتند. پیامبر صلوات ‏الله علیه و آله به آنان اشاره کرده و فرمودند: دست برداريد. سپس برخاسته و وارد منزل شده و برای این مرد كمك بيش‏ ترى فرستاده و فرمودند: آیا به تو احسان كردم؟. مرد باديه نشين گفت: بله؛ خداوند از اهل و عشيره ­ات به تو جزاى خير دهد. رسول خدا صلّى ‏اللّه علیه و آله به آن مرد فرمودند: تو آن چه خواستى، گفتى؛ اما در دل اصحابم از اين رويداد چيزى پيدا شده است؛ حال اگر دوست داشتى، در بين ايشان حاضر شو و آن چه اكنون در نزد من گفتى به آنان نيز بازگو تا آن چه در سينه ­ی ایشان نسبت به تو پديد آمده است، از بين برود. فردا يا شامگاه آن روز آمد. حضرت فرمودند: اين مرد باديه نشين، گفت آن چه گفت؛ اما وقتی ما بيش­ تر به او بخشيديم، او خشنود گرديد. مرد بادیه نشین گفت: بله؛ خداوند از اهل و عشيره ‏ات، به تو جزاى خير دهد. سپس رسول خدا صلّى ‏اللّه علیه و آله فرمودند: داستان من و اين مرد باديه ‏نشين، همانند ماجرای مردى است كه براى او شترى بود که گريخت. مردم در پى آن افتادند اما با اين كارشان چيزى به سود صاحب شتر نمی­ افزودند، جز فرار بيشتر شتر. در اين هنگام صاحب شتر فرياد برآورد: ای مردم؛ از بين من و شترم فاصله گیرید كه خودم به آن مهربان ‏تر و به حالش داناترم. در اين هنگام صاحب شتر از سمت جلوى شتر و در حالى كه مقدارى خار و خاشاك از زمين برداشته بود، آهسته آهسته به حركت درآمد، تا آن جا كه شتر به پيش او آمد و زانو زد و صاحب شتر، بار بر پشتش نهاد و آن‏را بست و خودش هم بر او سوار گردید. من نیز اگر شما را وامى گذاردم، آن گاه كه او گفت آن چه گفت، او را مى كشتيد و داخل آتش مى ‏شدید»

[۱]. عيون أخبار الرضا عليه السلام، ج‏۱، ص۳۱۸

[۲]. تفسیر روح البیان، ج۹، ص۹۱

[۳]. حجرات/۱۳

[۴]. الدر المنثور في تفسير المأثور، ج‏۶، ص۹۸

[۵]. تفسیر روح البیان، ج۷، ص۴۷۹

[۶]. شرح نهج البلاغة لابن أبي الحديد، ج‏۱۵، ص۳۸

[۷]. الطبقات الکبری، ج۱، ص۳۳۶

[۸]. مجمع البيان في تفسير القرآن، ج‏۱، ص۱۱۱

[۹]. السرائر الحاوي لتحرير الفتاوي (و المستطرفات)، ج‏۲، ص۵۷۹

[۱۰]. بحار الأنوار، ج‏۱۰۰، ص۹

[۱۱]. اُسد الغابة (ابن اثیر)، ج۲، ص۲۶۹

[۱۲]. تاج العروس من جواهر القاموس، ج‏۱۰، ص۳۷۶

[۱۳]. وسائل الشيعة، ج‏۲۰، ص۱۵۵

[۱۴]. المحجة البيضاء، ج۴، ص۱۲۲

[۱۵]. الكافي، ج‏۴، ص۳۹

[۱۶]. بحار الأنوار، ج‏۱۶، ص۲۸۱

[۱۷]. نهج البلاغه، حکمت۲۱

[۱۸]. كنز العمّال، ح۱۰۴۶۱

[۱۹]. مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل‏، ج۷، ص۲۱۶

[۲۰]. مهجة البیضاء، ج۴، ص۱۴۹

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *